Na Bliskim Wschodzie, w kolebce chrześcijaństwa, wiele jest miejsc związanych z historią Kościoła. Właśnie tutaj, na terenie dzisiejszej Syrii, zachowały się dwa najstarsze na świecie kościoły. Zbudowano je na długo zanim chrześcijaństwo stało się oficjalną religią Cesarstwa Rzymskiego.
W trzecim wieku po narodzeniu Jezusa, pomimo niestabilności politycznej oraz częstych prześladowań, liczba wyznawców Chrystusa szybko wzrastała. Zamożniejsi chrześcijanie udostępniali współbraciom swe domostwa, przebudowując je na miejsca spotkań i liturgii. W początkach kształtowania się liturgii dzieliła się ona na dwie główne części. Pierwszą wypełniała lektura tekstów biblijnych, następnie księża i biskup wygłaszali kazania. Dwie godziny przewidziane na wstęp do Eucharystii często okazywały się niewystarczające. Część druga Mszy św. odbywała się za zamkniętymi drzwiami, w obecności wyłącznie wiernych ochrzczonych. Liturgię eucharystyczną odprawiano za kryjącą ołtarz i kler zasłoną, którą podnoszono dopiero podczas komunii.
Źródła pisane informują o istnieniu kościołów chrześcijańskich z tego okresu w kilku większych miastach. Jednak do naszych czasów zachowały się te niepozorne
i skromne, znajdujące się w niewielkich miejscowościach, omijanych przez dramatyczne momenty historii.

Dura Europos

Historia tego starożytnego miasta leżącego w dolinie Eufratu w Mezopotamii sięga czasów Imperium Babilońskiego. Mało znaczące miasto, leżące przy uczęszczanym szlaku łączącym Mezopotamię z obszarem Morza Śródziemnego, czerpało dochody z handlu. Na przestrzeni wieków ścierało się tutaj wiele kultur i religii. Macedończycy, Partowie, Rzymianie i Persowie dążyli do panowania w tym strategicznym regionie. W mieście znajdowało się wiele świątyń pogańskich oraz wyjątkowa, pięknie malowana synagoga. W początkach trzeciego wieku, za czasów panowania Rzymian, funkcjonowała tu również gmina chrześcijańska.
W szerokiej, wypełnionej żyznymi osadami, dolinie brakowało kamienia nadającego się do budowy większość budowli wzniesiono więc z suszonej cegły. Kościół powstał w roku 232 po Chrystusie, w wyniku przebudowy domu mieszkalnego. Z ulicy przez niewielki przedsionek, wchodziło się na główny dziedziniec gdzie otwierały się wejścia do trzech kolejnych pomieszczeń. Sala zebrań znajdowała się od strony południowej. Baptysterium (miejsce udzielania chrztów) znajdowało się od strony północno-zachodniej dziedzińca, ściany tego pomieszczenia pokryte były obrazami przedstawiającymi sceny z Pisma Świętego.
Miasto zostało zniszczone raz na zawsze przez króla perskiego Szapura I w roku 257 po Chrystusie. Przysypane gruzami domy przetrwały w dobrym stanie do naszych czasów. Obecnie tuż przy bramie miejskiej prowadzącej do ruin zobaczyć można przytulone do grubych murów ruiny niewielkiego domu. Jedynie mała metalowa tabliczka informuje w języku arabskim i angielskim, że to tu właśnie znajduje się najstarszy na świecie kościół.

Kirk Bize

Miejscowość ta położona w górach na pograniczu syryjsko-tureckim nie doświadczyła w swej historii niszczących najazdów, ale erozja gleby, spowodowana deszczami, wiatrem i intensywną uprawą, obnażyła skalne podłoże i ludzie opuścili tę niegościnną ziemię. Ruiny Kirk Bize położone są na szerokim górskim grzbiecie Al—Ala, gdzie wśród sterczących na powierzchni skał rozsiane są niewielkie poletka z uprawami tytoniu. Gładkie białe mury domów, zbudowane z dobrze dopasowanych wapiennych bloków, sprawiają wrażenie, jakby niedawno je postawiono, ale już od stuleci nikt w nich nie mieszka. Jeden z budynków jest nieco oddalony i wyżej położony od reszty zabudowań. Wyróżnia go również położenie na osi wschód—zachód, oraz większe od innych rozmiary.
Do typowej willi rzymskiej dobudowano tu kościół. Do prostokątnej parterowej hali wejść można przez dwoje drzwi umieszczonych w jej długim boku, poprzedzonych portykiem ciągnącym się na zewnątrz wzdłuż całej ściany. We wnętrzu, otoczony ławą dla duchowieństwa w kształcie podkowy, stoi wykonany z jednego bloku wapienia tron biskupi, którego oparcie ozdobiono misternie rzeźbionymi rozetami. W tym miejscu odczytywano Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Spokój i prostota tego kościoła skłaniają do refleksji i modlitwy. Drewniane stropy nie przetrwały do naszych czasów, ale dzięki temu łatwiej stąd zobaczyć niebo.
Bliski Wschód kryje w sobie jeszcze wiele tajemnic. Każdego roku także Polacy dokonują nowych wspaniałych odkryć archeologicznych. Być może któregoś dnia ktoś odnajdzie ruiny jeszcze starszego kościoła.

Maciej Kołodziejczyk

(tekst ukazał się w: Źródło nr 47; listopad 2000)

Najstarsze kościoły świata is licensed under a Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 2.5 Polska License.